SERBEST TİCARET ANLAŞMASI: NASIL İŞLER VE NE YAPAR

Serbest ticaret anlaşması (bundan sonra: STA), iki veya daha fazla taraf arasında ticari engelleri azaltan veya kaldıran, ancak her tarafın diğer herkese karşı kendi ticaret siyasasını belirleme özgürlüğünü koruyan bir antlaşmadır. Şu anda birkaç yüz böyle anlaşma yürürlüktedir ve dünya ticaretinin büyük çoğunluğu en az bir anlaşmaya imza atmış taraflar arasında gerçekleşmektedir. Ticari engellerin düşürülmesinde başlıca araç haline gelmişlerdir.

Adı ne olursa olsun, bu anlaşmaların çoğu tam anlamıyla serbest ticaretten bahsetmez ve ticarete sınırlı değildir. Tanımlanmış ve sıklıkla eksik bir mal listesindeki gümrük tarifelerini ortadan kaldırırlar; bu tarifeler on yılları kapsayan çizelgelere göre uygulanır. Modern örnekler metinlerinin çoğunu tarifeler dışındaki konulara ayırırlar: hizmetler, yatırım, kamu alımları, standartlar, fikri mülkiyet ve uyuşmazlık çözüm mekanizmaları. Bu makale bu mekanizmaları açıklar ve ardından kanıtların bu anlaşmaların iktisadi etkileri hakkında ne gösterdiğini incelemektedir.

Kısa Bir Tarihsel Not

Hukuki temel 1947'de atıldı; o yıl Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması (bundan sonra: GATT) bir üyeye verilen bir tavizin tüm üyelere genişletilmesi gerektiği ilkesini kurdu. O anlaşmanın XXIV. Maddesi gümrük birlikleri ve serbest ticaret alanlarına izin veren bir istisna tanıdı; ancak bu düzenlemelerin taraflar arasındaki tüm ticareti önemli ölçüde kapsaması ve dışarıdakilere karşı engeller yükseltmemesi koşuluyla. 1979'un Yetkilendirme Maddesi adlı başka bir istisna ise gelişmekte olan ekonomiler arasında daha uygun koşullarda tercihli anlaşmalara izin verdi.

Dört on yıl boyunca bu istisna nadiren kullanıldı. 1990'ların başından itibaren anlaşmaların sayısı keskin biçimde arttı ve bu hız o günden beri hiç yavaşlamadı. Hızlanmanın nedenleri çeşitli olmakla birlikte, özellikle 2001'de Doha turu başladıktan sonra küresel düzeyde müzakerelerin sonuçlandırılmasının zorluğu genel olarak bunlar arasında sayılmaktadır.

Serbest Ticaret Anlaşmaları Nasıl İşler

Herhangi bir böyle anlaşmanın özü bir gümrük tarifesi çizelgesidir. Gümrük vergileri genellikle bir kerede kaldırılmaz: bunlar bir dönem içinde aşamalı olarak kaldırılır; hassas kalemler en uzun geçiş sürelerine verilir ve bazıları, en sık olarak tarım alanında, tamamen hariç tutulur veya sınırlı kotalarla sınırlandırılır. Tarım, her bölgeden gelen anlaşmalar arasında en yaygın hariç tutulan alan olup, bu da GATT Madde XXIV'ün kapsam gereksiniminin uygulamada gevşek bir şekilde uygulanmasının nedenlerinden biridir.

İkinci unsur tanımdan kaynaklanır. Her üye kendi dış tarifesini koruduğu için, mallar aksi takdirde en düşük tarife uygulayan üyeden girerek diğerlerine gümrük vergisi ödenmeden gönderilebilir; bu durum ticari sapma olarak bilinir. Bunu önlemek için her serbest ticaret anlaşmasının, bir malın bölge içinde üretilmiş sayılıp sayılmadığını belirleyen menşe kurallarına ihtiyacı vardır. Bu kurallar çeşitli biçimlerde ortaya çıkar: yerel olarak katma değerin asgari bir payının sağlanması şartı, işleme sırasında malın gümrük sınıflandırmasının değiştirilmesi şartı veya belirli bir işlemin yapılması şartı. İktisatçı Anne Krueger, bu şartın gümrük birliğinden temel farkı işaretlediğini göstermiştir; gümrük birliği ortak bir dış tarife benimser ve bu nedenle bu tür kurallar gerektirmez. 1991'de Güney Amerika devletleri arasında kurulan Mercosur tasarım olarak gümrük birliğidir bu nedenle, oysa 1960'ta kurulan Avrupa Serbest Ticaret Birliği değildir.

Menşe kuralları teknik bir ayrıntı değildir. Belgelendirme ve muhasebe maliyetleri getirirler; bu maliyetler gümrük vergisi tasarrufuna yaklaştığında, firmalar basitçe vergiyi öderler. Kullanım oranları, tercihten fiilen yararlanan uygun ticaretinin payı, çoğu anlaşmada tam olmaktan oldukça uzaktır ve küçük firmalar ile zaten düşük gümrük vergisine tabi mallar için en düşüktür. Menşe kuralları ayrıca, üreticileri en ucuz tedarikçi yerine bölge içinden girdiler temin etmeye zorlayarak, kendi başlarına koruma işlevi görecek kadar kısıtlayıcı biçimde yazılabilir.

Gümrük tarifelerinin ötesinde, çağdaş anlaşmalar farklı nitelikte hükümler içerir. Hizmetler, Ticari Hizmetler Genel Anlaşması'na dayanan taahhütler çerçevesinde serbestleştirilir. Yatırım bölümleri yabancı yatırımcılar için korumalar belirler. Teknik standartlar ve gıda güvenliği ile bitki sağlığı önlemleri hakkındaki bölümler, bazen uygunluk değerlendirmesinin karşılıklı tanınması yoluyla, artık gümrük vergilerinden daha fazla ticareti engelleyen düzenleyici gereklilikleri ele alır. Diğerleri kamu alımları, rekabet siyasası, fikri mülkiyet, elektronik ticaret, çalışma ve çevre standartlarını kapsar. Anlaşmalar, bu alanlara ne ölçüde uzandıklarına göre yaygın olarak sığ veya derin olarak sınıflandırılır.

Serbest Ticaret Anlaşmaları'nın (STA) uygulanması açısından çeşitlilikler vardır. Çoğu anlaşma, taraflar arasında danışmayı ve ardından tahkimi öngörmekte, yetkili misillemeyi nihai çare olarak sunmaktadır. Pek çoğu, sayıları azalmakla birlikte, yatırımcı-devlet uyuşmazlık çözümü de sağlamakta; bu mekanizma yabancı bir yatırımcının doğrudan ev sahibi devlete karşı tahkim mahkemesi önünde dava açmasına izin vermektedir. Bu mekanizma süregelen eleştiriler çekmiş ve birkaç yakın tarihli anlaşmada daraltılmış ya da çıkarılmıştır. Bunun nedeni, iktisadi ve/veya daha güçlü devletlerin uyuşmazlık çözümünden kaynaklanan haksız koşullara daha küçük ticaret ortaklarını zorlayabilmesidir. Örneğin, Amerika Birleşik Devletleri'nden (bundan sonra: ABD) gelen yatırımcılar, Kuzey Amerika mahkemelerinde açılan uydurma davalar aracılığıyla avantajlardan yararlanmak için bu hükümleri kullanmışlardır; bu mahkemeler Kuzey Amerika şirketlerinin lehine karar vermiştir. Uygulanması daha sonra devlete devredilmiş; devlet, özellikle Güney Amerika devletlerine diplomatik baskı uygulamıştır.

İktisadi Etki Teorisi

Analitik başlangıç noktası, Jacob Viner'ın 1950'de ticari yaratım ve ticari sapma arasında çizdiği ayrımda kalmaktadır. Ticari yaratım, bir gümrük tarifesinin kaldırılmasının satın almaları daha yüksek maliyetli yerli bir üreticiden daha düşük maliyetli bir ortağa kaydırması durumunda meydana gelir; bu refah düzeyini yükseltir. Ticari sapma, satın almaları daha düşük maliyetli bir dış tedarikçiden, şimdi tercihli erişim sağlayan daha yüksek maliyetli bir ortağa kaydırması durumunda meydana gelir; bu refah düzeyini düşürür ve aynı zamanda gümrük gelirlerini ithal eden devletten uzaklaştırır. Belirleyici içgörü, tercihli bir anlaşmanın standart çerçevede bile açıkça faydalı olmadığıdır: etkisi bu ikisinden hangisinin baskın olduğuna bağlıdır ve bu da başlangıçtaki tarifelerin yüksekliğine, ortakların büyüklüğüne ve üretim yapılarının ne kadar benzer olduğuna bağlıdır.

Sonraki analizler birkaç kanal daha eklemiştir. Daha geniş pazarlar üreticilerin ölçek ekonomilerinden yararlanmasını sağlar. Rekabete maruz kalış yerli firmaları disipline eder ve üretkenliği artırabilir. Tüketiciler daha geniş bir mal çeşidine erişim kazanır. Anlaşmalar, yatırımın hizmet ettiği pazarı genişleterek ve siyasayı daha öngörülebilir kılarak yatırımı çekebilir; çünkü bir antlaşmadaki taahhütler yerli mevzuattan daha geri dönülemez. Derin hükümler özellikle birkaç sınırı aşan üretim ağları için önemlidir; çünkü bir bileşen nihai montajdan önce çok sayıda gümrük prosedüründen geçebilir.

Dağılımsal sonuçlar teorinin eşit derecede bir parçasıdır. Standart ticaret modelleri, liberalleşmenin bir devletin bolca sahip olduğu üretim faktörlerine yarar sağladığını ve kıt olanları zarara uğrattığını öngörmektedir; böylece toplam kazançlar yoğunlaşmış kayıplarla bir arada bulunur. Yer değiştiren işçiler kolayca diğer endüstrilere veya yerlere geçemedikleri takdirde, bu kayıplar ortadan kalkmak yerine devam eder ve uyum maliyetleri belirlenebilir topluluklar üzerine düşerken kazançlar tüketiciler arasında ince bir şekilde yayılır.

Kanıtlar Ne Gösteriyor

Ampirik çalışmanın temel aracı, tarafların iktisadi büyüklüğü ve aralarındaki sürtüşmeler tarafından ikili ticareti açıklayan ve bir anlaşmanın etkisinin aksi takdirde beklenen duruma karşı tahmin edilmesine izin veren yerçekimi modelidir.

Bu etkiyi tahmin etmek göründüğünden daha zordur, çünkü taraflar anlaşmalar yapmayı seçerler ve bunu ticaretin zaten büyüdüğü yerlerde yapmaya eğilimlidirler. Bu öz-seçim sorunu hesaba katıldığında, ölçülen etkiler önemlidir: Scott Baier ve Jeffrey Bergstrand'ın çalışması, bir STA'nın üyeleri arasındaki ikili ticareti yaklaşık on yıl içinde kabaca yüz kat artırdığını bulmuştur; bu etki, sorunu göz ardı eden önceki tahminlerden önemli ölçüde daha büyüktür.

Yaratma ve sapma arasındaki denge konusunda, kanıtların ağırlığı yaratmanın genel olarak ağır bastığını ve sapmanın gerçek olmasına ve belirli sektörlerde gösterilebilir olmasına rağmen genellikle daha küçük bir etki olduğunu göstermektedir. Bu, kısmen anlaşmalar imzalanmadan önce çoğu tarifenin düşük düzeyini yansıtmakta ve bu da ticareti sapma için olan kapsamı sınırlamaktadır.

Gelir ve verimlilik üzerindeki etkiler, ticaret akışları üzerindeki etkilerden daha mütevazı ve tanımlanması daha zordur; tahminler yönteme göre geniş ölçüde değişmektedir. Derin anlaşmalar, ara mallar ticaretinde daha büyük artışlarla ilişkilidir; bu, düzgüsel hükümlerin üretim ağları için en önemli olduğu savını desteklemektedir. Yatırım üzerindeki etkiler çoğu çalışmada olumludur, ancak belirtim açısından duyarlıdır.

Üye olmayan ülkelerin karşılaştığı sonuçlar yakından incelenmiş ve bulgular her iki yönü de göstermiştir. Bazı çalışmalar, üyelerin daha sonra dışarıdaki ülkelere karşı gümrük tarifelerini de düşürdüğünü ve tercihli serbestleştirmenin daha geniş açılışa doğru bir yapı taşı görevi gördüğünü bulmuştur. Nuno Limão'nun çalışması da dahil olmak üzere diğerleri, belirli durumlarda bunun tersini bulmuştur: tercihler diğer konularda tavizler elde etmek için kullanıldığında, bunları veren taraf, dış tarifelerini düşürmeye daha az istekli hale gelmiştir, çünkü bunu yapmak ticaret yoluyla elde ettiği değeri aşındıracaktır.

Bölgeler Arasında Örnekler

Bu düzenlemelerin çeşitliliği oldukça geniştir ve herhangi bir tanesinden genelleme yapmak akılcı değildir.

Afrika Kıtası Serbest Ticaret Alanı, anlaşması 30 Mayıs 2019'da yürürlüğe girmiş ve ticaret 1 Ocak 2021'de resmi olarak başlamış olup, Afrika Birliği'nin neredeyse tamamını kapsamakta ve kıtasal bir pazarı amaçlamaktadır; Afrika içi ticaret tarihsel olarak kıtanın toplam ticaretinin küçük bir payını oluşturmuş olup, bunu artırmak başlıca hedeflerin arasındadır. Asya-Pasifik bölgesinde, 1 Ocak 2022'den beri yürürlükte olan Bölgesel Kapsamlı Iktisadi Ortaklık, Japonya, Çin, Kore Cumhuriyeti, Avustralya, Yeni Zelanda ve Güneydoğu Asya Uluslar Birliği üyelerini (bundan sonra ASEAN) içeren on beş ekonomiyi birbirine bağlamaktadır; düzenleyici hükümler açısından nispeten sığ olmakla birlikte, geniş bir üretim ağı genelinde menşe kurallarını uyumlaştırmaktadır. Buna karşılık, 2018'den beri yürürlükte olan Kapsamlı ve Kademeli Trans-Pasifik Ortaklığı Anlaşması, Asya, Okyanusya ve Amerika'daki tarafları kapsayan derin bir anlaşmadır.

Kuzey Amerika'da ABD, Meksika ve Kanada arasındaki anlaşma, 1 Temmuz 2020'den beri yürürlükte olan 1994 tarihli Kuzey Amerika Serbest Ticaret Anlaşması'nın yerini almış, otomotiv sektöründe menşe kurallarını sıkılaştırmış ve işçi hükümleri eklemiştir. Güney Asya'da, 2006'dan beri işletilen Güney Asya Serbest Ticaret Alanı, kapsamlı dışlanan ürün listeleri bir anlaşmanın pratik erişimini nasıl sınırlayabileceğini göstermektedir. Avrupa devletleri arasında Avrupa Birliği (bundan sonra: AB) bir serbest ticaret anlaşması değil, tek bir pazarın içinde bir gümrük birliğidir; ancak Japonya, Kanada ve Kore Cumhuriyeti dahil ortaklarla serbest ticaret anlaşmaları imzalamıştır. Klasik bir serbest ticaret anlaşmasının birkaç seviye üstünde yer almakta, standartların uyumlaştırılması ve hatta mali siyasa direktifleri AB içinde iktisadi davranışı düzenlemektedir. Sonuç olarak, AB 2000'li yılların sonlarında kısa bir süre için gayri safi yurtiçi hasıla açısından öncü iktisadi varlık olmuştur.

Devam Eden Tartışmalar

Literatürde üç eleştiri çizgisi tekrar eder. Jagdish Bhagwati, her birinin kendi tarife tarifesi ve menşei kurallarına sahip olan çakışan anlaşmaların çoğalmasının, spaghetti kasesi olarak adlandırdığı bir karmaşa yarattığını savunmuştur; bu karmaşada bir malın uygulanacak muamelesi, nerede yapıldığına ve hangi antlaşmanın çağrıldığına bağlıdır, maliyetleri artırır ve karmaşayı yönetebilen firmaları tercih eder.

Richard Baldwin, kısmen farklı bir açıklama sunarak, anlaşmaların bir domino etkisiyle yayıldığını, çünkü birinden dışlanmanın maliyetli olduğunu ve dışarıda kalanları üyelik veya kendi düzenlemelerini aramaya ittiğini, ayrıca bölgesel anlaşmaların sonunda daha geniş olanlarla birleştirilebileceğini savunmuştur.

Üçüncü bir sav bu anlaşmaların asıl olarak ne için olduğunu sorgulamaktadır. Dani Rodrik, gümrük tarifeleri düştükçe anlaşmaların içeriğinin düzgüsel uyumlaştırma, yatırımcı korumaları ve fikri mülkiyet kurallarına doğru kaydığını ve bu tür hükümlerin klasik tarife indiriminin taşıdığı karşılıklı yarar varsayımını taşımadığını, çünkü bazılarının genel refah düzeyini yükseltmek yerine belirli endüstrilerin çıkarlarına hizmet edebileceğini savunmuştur. Bu görüşe göre, herhangi bir anlaşmanın dayanağı açık ticaretin genel durumundan çıkarılmak yerine özel içeriğine dayanarak ortaya konmalıdır.

Sonuç

Serbest ticaret anlaşmaları, aşamalı ve eksik gümrük tarifesi çizelgeleri, ortak bir dış tarifenin yokluğundan kaynaklanan menşe kuralları ve giderek artan biçimde sınırın ötesine uzanan ve iç düzenlemeleri kapsayan hükümler aracılığıyla işlev görür. Üyeler arasındaki ticarete ölçülen etkileri büyük ve makul ölçüde belirlenmiştir; gelir, verimlilik ve yatırıma yönelik etkileri çoğu tahminlerde olumlu olmakla birlikte daha küçük ve daha az bellidir; ve üye olmayan ülkelere ve üye toplumlar içinde kazançların dağılımına yönelik sonuçları gerçekten tartışmalıdır. Açık ticaret için genel durum, herhangi bir özel anlaşmanın faydalı olup olmadığı sorusunu çözmez, çünkü bu antlaşmanın gerçekten ne içerdiğine bağlıdır.

Devletçi bir bakış açısından, DTAs çok olumlu görülmektedir; çünkü işlem maliyetlerini azaltır ve mal ile ürünlerin dünya çapında daha serbestçe dolaşmasını sağlar. Bu durum, gerçek bilgi üretimini kolaylaştıran ve hızlandıran ilkesel sonuçlar doğurur. Gümrük tarifeleri kaldırıldığında, talep açısından zayıf olduğu bir devlette yetenekli insanlar tarafından üretilen mal veya hizmetler, DTAlar aracılığıyla pazara ek giriş engelleri olmaksızın başka yerlerde uygun pazarlar bulabilir. Bu sayede, insanların gerçek bilgi üretiminde bulunurken aynı zamanda geçimlerini sağlayabilme olasılığı artar ve bu da toplum üzerinde yoğunlaştırılmış kalkınma etkileri yaratır.

Serbest Ticaret Anlaşmaları (STA) için gerekli bir ön koşul, çerçevelerin her zaman dengeli ve adil olması gerekliliğidir. Elbette devletlerin sonunda bir STA'ya anlaşması gerekir, ancak siyasi ve iktisadi baskılar sıklıkla güçlü devletler tarafından zayıf devletleri sömürmek için kötüye kullanılır; bu da uzun vadeli büyüme ve kalkınmayı engeller. STA'lar uluslararası bir ortamda sonuçlandırıldığından ve burada üstü kapalı denetim söz konusu olmadığından, bu yapısal dengesizlikler küresel ölçekte devletçi yönetim biçimine geçilmedikçe devam edecektir; bunun nedeni üstü kapalı bir organ getirmesi değil, devletlerin kendilerinin ilkesel olarak düzenlenmiş olması ve bu sayede adil ve olgun iktisadi diplomasinin mümkün hale gelmesidir.